Asfalt is al zo oud als de weg naar Rome…(wat zeg ik: nog veel ouder!)

Het woord asfalt komt uit het Oudgrieks van η άσφαλτος. Al in de oudheid was men bekend met aardolie(producten). Zo werden er al aardboringen gedaan en kwam her en der spontaan (aard)olie aan de oppervlakte. Al vóór de Grieken wonnen de Soemeriërs al op primitieve wijze aardolie. De oudste vermelding binnen de Griekse bronnen met betrekking tot het delven van grondstoffen vinden we bij Herodotus, die verhaalt over krijgsgevangenen in 490 v. Chr. aan het hof van de Perzische koning Dareios. Zij waren te werk gesteld nabij een put waar drie grondstoffen werden gedolven: άσφαλτον (butimen, een soort teer), άλας (weet je nog? zout) en έλαιον, olie. De winning vond plaats door middel van een kraan. De olie zo zegt Herodotus werd door de Perzen ραδινάκην genoemd en over de eigenschappen ervan schrijft hij: het is μέλαν (zwart) en het heeft een zware geur heeft (..).Hij geeft ons overigens geen informatie over het gebruik ervan.

In de Griekse oudheid werd άσφαλτος gebruikt om muren mee te versterken, zodat deze niet zouden instorten. En hier komt ook de betekenis van het woord vandaan:
α – “niet” en het werkwoord σφάλλω– dat in het Oudgrieks de betekenis had van: “doen wankelen, doen vallen”. In het Nieuwgrieks bestaat het werkwoord nog steeds en heeft het de betekenis van “falen”. Ook het zelfstandig naamwoord το σφάλμα – “de fout, de vergissing” kom je tegen. Naast τo σφάλμα hoor je overigens vaker het woord το λάθος. Maar ik ga nog even op de ingeslagen weg door….Van dit σφάλλω zijn op gelijke wijze als άσφαλτος vrij veel woorden gevormd die dus qua betekenis in zich hebben “niet vallen” (ook in overdrachtelijke zin) want wat zou je denken van:

het bijvoeglijk naamwoord ασφαλής (andere basisvormen ασφαλής, ασφαλές) dat ”veilig, geborgen” betekent of het zelfstandig naamwoord η ασφάλεια dat o.a. “veiligheid” en “verzekering” betekent. Of het bijwoord ασφαλώς dat je als uitroep tegen kunt komen: “maar natuurlijk!” , “vast!”, “zeker!” en ga zo maar door, de weg is lang…….

Humor………van de koude grond


Centraal in het denken van de arts Galenos (Γαληνός 129-199) stond het gedachtengoed van Hippocrates‘ theorie dat het menselijk lichaam gevuld is met 4 lichaamssappen (Latijn: humores van het enkelvoud humor = sap, vocht) te weten:

1) bloed 
2) gele gal
3) zwarte gal
4) slijm

Deze sappen hadden volgens Galenos de volgende eigenschappen: “koud , warm, droog, vochtig” en volgens hem was de juiste therapie die therapie die tegengesteld was aan de (symptomen) van de ziekte; dus als iemand het koud had (verkouden was) en een loopneus had, dan gebruikte men medicijnen en voedsel die verwarmden en het drogen bevorderden.

Heel lang tot zelfs ver in de 19e eeuw werd (ook) verondersteld dat een teveel van een bepaald sap verantwoordelijk was voor iemands gemoedstoestand. De persoonlijkheidstypen werden ingedeeld op basis van hun Griekse en Latijnse benamingen:
1) bloed – Latijn: sanguin 
2) gele gal – Grieks: κίτρινη χολή (kietrienie cholie)
3) zwarte gal – Grieks: van μελάγχολος (melancholos) – μέλας zwart + χολή 
4) slijm – Grieks: φλέγμα (flegma)- slijm

en zo had je dus de volgende persoonlijkheidstypen of temperamenten:

1) Het sanguïnische type (energiek) 
2)Het cholerische type (opvliegend).
3)Het melancholische type (zwartgallig /zwaartillend).
4)Het flegmatische type (koel en traag).

Nu gaat het bij Dàt is Grieks voor mij! natuurlijk om de taal, dus wil ik even stilstaan bij “ons” woord “melancholiek” dat dus van het Griekse μέλας + χολή komt. 
Het woordje μέλας moet je niet verwarren met μελάς (honingverkoper) – μελάσα (melasse, dat etymologisch afstamt van het woordje “mel”(honing) en dat alles behalve “zwart” is…..). Hoewel in het Nieuwgrieks het woordje voor zwart μαύρος is (andere basisvormen μαύρη,μαύρο) komen we dit woordje nog veel tegen, wat te denken van o.a. το μελάνι – de inkt of η μελανιά – de blauwe plek of η μελανίνη waar ons woordje “melanine” (pigment) van afstamt. Nou vraag ik mij af zou Melania Trump vroeger zwartharig geweest zijn?

Plato – plataan – plat – plaats

Woorden van Griekse origine, al dan niet onder invloed van de wetenschap geconstrueerd of authentiek, zijn doorgaans herkenbaar, denk maar aan woorden zoals “psychologie” of “biografie”. Toch zijn er ook woorden in het Nederlands waarvan wij denken dat ze oer-Hollands zijn, maar die via via ook uit het Grieks stammen. Want wat te denken van de woorden “plat” en “plaats”? Deze woorden stammen af van het Grieks bijvoeglijk naamwoord πλατύς (andere Nieuwgriekse basisvormen πλατιά, πλατύ) dat “breed” betekent. Een belangrijk woord in het Grieks is “η πλατεία” dat plein betekent, en ook dit woord stamt af van dit πλατύς, zij het van de vrouwelijke vorm die vroeger πλατεία was en tot een zelfstandige naamwoord is geworden van η πλατεία (οδός). Een zeer belangrijke boom die op menig Grieks plein voor een heerlijke, schaduwrijke plek zorgt, is de plataan, ο πλάτανος. En hoewel niet eensluidend, zijn er taalkundigen die menen dat ook deze boom zijn naam dankt aan dit bijvoeglijk naamwoord en zo wordt genoemd vanwege zijn “brede” kruin. Maar zelfs de naam Plato in het Grieks Πλάτων is terug te voeren op πλατύς. Zijn echte naam was eigenlijk Aristokles (Αριστοκλής) maar vanwege zijn brede voorhoofd (en dito borst naar verluidt) werd hij Plato genoemd.

Er is in het Nieuwgrieks een mooie uitdrukking waarvan ook weer niet zeker is waar die vandaan komt. Het is de uitdrukking: χαιρέτα μου τον πλάτανο. Letterlijk vertaald “groet voor mij/namens mij de plataan” en ik wil jullie de meest gangbare interpretaties omtrent de herkomst niet onthouden. Overigens is het zo dat de betekenis en het gebruik een andere is, namelijk “dat kunnen we op onze buik schrijven” (als we μου in μας veranderen) De eerste en misschien wel de meest voor de hand liggende uitleg is de volgende. Zoals hierboven al beschreven is voor een Grieks dorp het plein en de plataan heel belangrijk omdat men elkaar hier ontmoet. Als nu in den vreemde 2 Griekse dorpsgenoten elkaar tegenkwamen van wie een zou terugkeren naar het dorp, dan werd dit als afscheidsgroet gezegd door de achterblijver. Gaandeweg zou deze uitdrukking steeds meer deze onbereikbare/negatieve lading hebben gekregen aangezien terugkeer niet altijd mogelijk bleek voor de in het buitenland wonende Griek.

Een andere uitleg verwijst naar de μεντρεσές (mendreses, een school waar de heilige geschriften van de islam worden bestudeerd) die tegenover de Toren der Winden in de Plaka in Athene heeft gestaan en waarvan nu slechts de toegangspoort nog overeind staat. Deze school die in 1721 was gebouwd heeft, nadat Griekenland onafhankelijk is geworden, een andere functie gekregen namelijk die van gevangenis. In deze gevangenis werden naast gewone misdadigers ook politiek gevangenen opgesloten. Op de binnenplaats stond een plataan waaraan de ter dood veroordeelden werden opgehangen. De gelukkigen die in vrijheid werden gesteld zouden deze uitdrukking gebezigd hebben bij het verlaten van de gevangenis. De plataan is in 1915 door de bliksem getroffen en 4 jaar later is de gevangenis met de grond gelijk gemaakt.

Top